नेपाल केवल समृद्ध होइन, सजग र न्यायपूर्ण

हामी नेपाली हौं—गौरवमय इतिहासका उत्तराधिकारी र असंख्य सपनाका धनी। हिमाल, पहाड, तराई र भित्त्री मनले बनेको हाम्रो देश केवल भूगोल होइन, विविधता, साहस र सहनशीलताको प्रतीक हो। तर आजको यथार्थ त्यो गौरवको निरन्तरता होइन—बरु आत्ममूल्यांकनको चुनौती हो। हामीले समय–समयमा ठूला आन्दोलन गरेका छौं, शासन फेर्यौं, संविधान लेख्यौं, लोकतन्त्र ल्यायौं, तर अझै पनि एउटा प्रश्न सधैं हामीमाथि झुण्डिएको छ—हामी किन?

किन हामी हठी छौं? किन हामी समयको मूल्य बुझ्दैनौं? किन हामी एक हुन सक्दैनौं, जिम्मेवारी अनुभव गर्दैनौं, संयम राख्दैनौं? किन हामी आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न डराउँछौं? देश र जनताको हितलाई किन सधैं अरूको जिम्मा ठान्छौं? यी प्रश्नहरू केवल राजनीतिक होइनन्, सांस्कृतिक र चेतनात्मक पनि हुन्। हाम्रो चेतना अझै सामन्ती सोचमा जकडिएको छ—जहाँ व्यक्तित्वभन्दा पावर ठूलो हुन्छ, विचारभन्दा व्यक्तिपूजा हावी हुन्छ। हामी अरूको गल्ती देख्छौं, तर आफ्ना कमजोरी देख्न हिचकिचाउँछौं।

राजनीतिक दृष्टिले पनि यस्ता प्रश्न अझ गहिरा बनेका छन्। सत्तामा पुगेका दलहरू जनताको म्यानडेट होइन, अवसरका व्यापारी बनेका छन्। संसदमा बहसभन्दा हल्ला बढी सुन्निन्छ। सरकार परिवर्तन नियमित खेल जस्तो बनेको छ—नीति स्थायित्व होइन, पदको खेल प्राथमिकतामा छ। लोकतन्त्रले हामीलाई अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता त दिएको छ, तर जिम्मेवारीको संस्कार दिन सकेको छैन। लोकतन्त्र अब चुनावमा सीमित भएको छ, जहाँ जनताको भूमिका केवल मतदाता रहन्छ, सहभागी होइन। जब नागरिक केवल मतदातामा सीमित हुन्छ, शासन सधैं अभिजात वर्गको कब्जामा रहन्छ। सुधारका लागि आवश्यक छ कि राजनीतिलाई पेशा होइन, सेवाको माध्यम बनाइयोस्। जनप्रतिनिधि पद होइन, प्रतिबद्धता हुन् भन्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। संसद नीति निर्माणको थलो हो, झगडाको मैदान होइन भन्ने चेतना दलहरूमा स्थापित हुनुपर्छ।

हामी समयको अर्थ बुझ्दैनौं। विकासका योजना हरेक वर्ष बन्छन्, तर कार्यान्वयनमा सुस्तता पुरानै रहन्छ। “भोलि देखौंला” भन्ने हाम्रो राष्ट्रिय उक्ति जस्तै बनेको छ। काम समयमै नगर्ने, निर्णय ढिला गर्ने, र परिणाम पर्खने संस्कारले राष्ट्रलाई सुस्त, अरूमा निर्भर र अविश्वसनीय बनाएको छ। सुधारका लागि हामीले समय नै सम्पत्ति भन्ने विचारलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। सार्वजनिक सेवामा कार्यक्षमता मापन गर्न समयबद्धता अनिवार्य हुनुपर्छ। नागरिकले पनि सानो–सानो काममा ढिलाइ र लापरबाही सहन नहुने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

हाम्रो समाज जात, भाषा, धर्म, क्षेत्रका नाममा बाँडिएको छ। विविधता हाम्रो सौन्दर्य हो, तर हामीले त्यसलाई विवादको कारण बनायौं। संघीयता ल्यायौं, तर मनमा संघीय भावना जगाउन सकेनौं। प्रदेशहरू संसाधन माग्छन्, केन्द्र शक्ति बाँड्न डराउँछ। परिणाम—शंका, अविश्वास र असहयोग। हामीले बुझ्नुपर्छ कि विविधता विभाजन होइन, समृद्धिको स्रोत हो। एक नेपालीको पहिचान कुनै एक क्षेत्र, जात वा धर्मले परिभाषित हुँदैन। जबसम्म हामी एक–अर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्न सिक्दैनौं, राष्ट्रिय एकता केवल नारामा सीमित रहनेछ। यसका लागि विद्यालयदेखि नै साझा राष्ट्रिय पहिचान, सहिष्णुता र समावेशी सोच सिकाउनुपर्छ। संघीयता केवल नक्सामा होइन, चेतनामा कार्यान्वयन हुनुपर्छ।

हाम्रो अर्को कमजोरी हो—कर्तव्यविहीन नागरिकता। अधिकारका लागि सडक तताउँछौं, तर कर्तव्यबारे मौन रहन्छौं। कर नतिर्ने, सडक फोहर गर्ने, नियम उल्लङ्घन गर्ने, समय नमान्ने—यी बानीहरूले देशको अनुशासन भत्काएका छन्। हामीले बुझ्नुपर्छ कि देश केवल सरकार होइन, नागरिकहरूको आचरणको प्रतिबिम्ब हो। सरकार असल बनाउन नागरिकले असल हुनुपर्छ। परिवर्तनको शुरुवात राज्यबाट होइन, नागरिकबाट हुनुपर्छ। त्यसका लागि नागरिक शिक्षालाई व्यवहारिक स्तरमा अनिवार्य बनाउनुपर्छ। हरेक व्यक्तिले आफ्नो दायित्व बुझ्ने संस्कार नै विकासको पहिलो सिँढी हो।

हाम्रो अर्थतन्त्र उत्पादन होइन, आयातमा आधारित छ। युवा विदेशिन्छ, देश रेमिट्यान्समा बाँच्छ। तर यो स्थायी समाधान होइन—यो चेतनाको पलायन हो। उद्योग बन्द छन्, कृषिमा लगानी घटेको छ, र राज्यको प्राथमिकता उपभोगमा बढी देखिन्छ। हामीले बुझ्नुपर्छ कि समृद्धि आयातबाट होइन, उत्पादनबाट आउँछ। युवा शक्ति देशमै लगाउन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ—शिक्षा र रोजगारी जोड्ने प्रणाली आवश्यक छ। त्यसका लागि कृषि, पर्यटन र सूचना प्रविधिमा दीर्घकालीन लगानी गर्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई बजार पहुँच दिनुपर्छ। उद्यमशीलता शिक्षाको विकास गर्नुपर्छ र स्वदेश फर्कन चाहने युवालाई प्रोत्साहन प्याकेज दिनुपर्छ।

हाम्रो समाजमा असहिष्णुता बढ्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जालले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता त दिएको छ, तर जिम्मेवारी सिकाएको छैन। सत्यभन्दा अफवाह, विचारभन्दा द्वेष बढी फैलिन्छ। संयम भनेको दुर्बलता होइन—विवेकको शक्ति हो। तर हामीले विवेकभन्दा भावना र पक्षपातलाई शासन गर्न दिएका छौं। डिजिटल साक्षरता अनिवार्य हुनुपर्छ। अनलाइन व्यवहारलाई कानुनी र नैतिक दुवै हिसाबले जिम्मेवार बनाउनुपर्छ। आलोचना गर्नू राम्रो हो, तर अपमान होइन भन्ने चेतना विकास गर्नुपर्छ।

हामी गल्ती स्वीकार्दैनौं—न नेताले, न नागरिकले। तर सुधारको पहिलो चरण नै गल्ती स्वीकार हो। “म गलत थिएँ” भन्नु कमजोरी होइन, आत्मबलको संकेत हो। हामीले दोष संस्कृतिबाट सुधार संस्कृतितिर यात्रा गर्नुपर्छ। विद्यालयदेखि नै आत्ममूल्यांकन सिकाउनुपर्छ—जसले आलोचना होइन, आत्मसुधारको बाटो देखाउँछ।

शिक्षा हाम्रो प्रमुख शक्ति हुन सक्थ्यो, तर आज व्यावसायिक वस्तु बनेको छ। शिक्षालयहरू ज्ञान होइन, प्रमाणपत्र बेच्ने केन्द्रमा परिणत भएका छन्। शिक्षा रोजगारीका लागि होइन, नागरिक चेतनाको निर्माणका लागि पनि हो भन्ने कुरा हामीले बिर्सियौं। त्यसैले पाठ्यक्रममा व्यवहारिक नागरिकता, नैतिकता र श्रम सम्मानका विषय समावेश गर्नुपर्छ। प्राविधिक र उत्पादनमुखी शिक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ। शिक्षकलाई ज्ञानको वाहक मात्र होइन, आचरण र आदर्शको नमुना बनाउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

भ्रष्टाचार अब संस्थागत भएको छ। फाइल अगाडि बढाउन घुस चाहिन्छ, सेवा लिन सिफारिस चाहिन्छ। यो केवल आर्थिक होइन, नैतिक पतनको संकेत हो। यसलाई रोक्न पारदर्शी प्रशासनिक प्रणाली र डिजिटल गभर्नेन्स अपनाउनुपर्छ। नागरिक अनुगमन संयन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ। इमानदारीलाई दण्ड होइन, सम्मानको स्रोत बनाउनुपर्छ।

हामीसँग अपार शक्ति छ—युवा शक्ति। तर त्यो दिशा नभएर विस्थापनमा परिणत भएको छ। देशको भविष्य ती युवामा छ जो विदेशको श्रम बजारमा पसिना बगाइरहेका छन्। त्यो शक्ति देशभित्र प्रयोग हुन सके, नेपालले आर्थिक चमत्कार गर्न सक्छ। त्यसका लागि युवाको नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई सरकारी प्राथमिकता दिनुपर्छ। युवा–नीति कार्यान्वयनमा युवाको प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्न सकियो भने Brain Drain होइन, Brain Gain सम्भव हुनेछ।

हाम्रो संस्कृतिले आत्मीयता, सहिष्णुता र मेलमिलाप सिकाउँछ। तर अहिले हामी ती मूल्यहरूबाट टाढिँदै गएका छौं। अहंकार, प्रतिस्पर्धा र असंवेदनशीलता हाम्रो दैनिक बानी बनेको छ। हामीले संस्कार र आधुनिकता बीच सन्तुलन खोज्नुपर्छ। संस्कृति स्थिर होइन, विकासशील हुन्छ। त्यसैले नयाँ पुस्तालाई संस्कार सिकाउने तर खुला सोच पनि दिने परिपाटी आवश्यक छ।

महिलाले समाज र अर्थतन्त्र दुवैमा ठूलो योगदान दिइरहेकी छिन्, तर निर्णय–स्तरमा अझै उनीहरूको आवाज कमजोर छ। हाम्रो समाज अझै पुरुष–प्रधान सोचमा अड्किएको छ। यसका लागि समान अवसर र तलब सुनिश्चित गर्ने कानुनी कार्यान्वयन हुनुपर्छ। महिला उद्यमशीलतामा लगानी र पहुँच बढाउनुपर्छ। घरेलु हिंसा र लैङ्गिक भेदभावविरुद्ध सशक्त कानुनी व्यवस्था लागू गर्नुपर्छ। शिक्षा र नेतृत्वमा महिला सहभागिता पचास प्रतिशतको लक्ष्यमा पुर्याउनुपर्छ।

हिमाल पग्लिँदैछ, नदी सुकीरहेका छन्, तर हाम्रो ध्यान राजनीति र विवादमा छ। विकासको नाममा प्रकृतिलाई नष्ट गर्दैमा समृद्धि आउँदैन। हामीले बुझ्नुपर्छ कि पर्यावरण केवल स्रोत होइन, अस्तित्व हो। त्यसका लागि हरित ऊर्जा र दिगो पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। वन, जल र माटोको संरक्षणमा सामुदायिक सहभागिता बढाउनुपर्छ। प्लास्टिक र प्रदूषणविरुद्ध कडा नीति लागू गर्नुपर्छ। शिक्षा प्रणालीमा पनि पर्यावरणीय नागरिकताको अवधारणा ल्याउनुपर्छ।

आजको समाजमा सफलता मापनको मापदण्ड गलत छ—धन, पद र पहुँच नै सम्मानको आधार बनेको छ। तर नैतिकता हराएको समाज टिक्दैन। हामीले पुनः सत्य, इमानदारी र जिम्मेवारीलाई मूल मूल्य बनाउनुपर्छ। धार्मिक होस् वा निरपेक्ष, नैतिक शिक्षा अनिवार्य हुनुपर्छ। कुनै पनि परिवर्तन नैतिक पुनर्जागरण बिना सम्भव छैन।

हामी गुनासो गर्छौं, समाधान खोज्दैनौं। योजना बनाउँछौं, तर कार्यान्वयन नगरी बजेट सकाउँछौं। आलोचना गर्छौं, तर योगदान दिँदैनौं। हामीले हरेक असन्तोषलाई अवसरमा बदल्न सिक्नुपर्छ। देशप्रेम भावनाले होइन, व्यवहारिक सुधारले नापिनुपर्छ।

अब प्रश्न उठ्छ—अब कसरी? हामीले हठ त्याग्नुपर्छ, समयको मूल्य बुझ्नुपर्छ, एक हुनुपर्छ, जिम्मेवारी बोक्नुपर्छ, गल्ती स्वीकार्नुपर्छ, सुधारमा जुट्नुपर्छ। देशको माया भाषणले होइन, व्यवहारले देखाउनुपर्छ। हामीले हरेक दिन आफैंलाई सोध्नुपर्छ—यदि म देश हुँ भने, म अहिले के गर्दैछु? त्यो प्रश्नको इमानदार उत्तर नै नयाँ नेपालको सुरुवात हुनेछ।

तर सुधारको बाटो केवल आलोचनाले खुल्दैन। त्यसका लागि हामीले अभ्यासमा उतार्नुपर्ने केही ठोस कामहरू छन्। पहिलो—इमानदारीको पुनर्जागरण। सानो काममा पनि इमानले काम गर्ने बानी बसालौं। दोस्रो—सहयोगको संस्कार। प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ, तर सहकार्य बिना विकास सम्भव छैन। तेस्रो—सकारात्मकता। हरेक असफलतालाई अवसरको रूपमा लिन सक्ने सोच जगाऔं। चौथो—श्रमको सम्मान। काम सानो–ठूलो हुँदैन; सम्मान कामले होइन, निष्ठाले कमाइन्छ। पाँचौं—साझा स्वामित्वको चेतना। देश केवल नेताको होइन, हरेक नागरिकको हो भन्ने भावनाले हाम्रो सोचलाई दिशा दिनुपर्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरू पनि देशको पुनर्निर्माणमा ठूलो शक्ति हुन्। उनीहरूले संसारका आधुनिक प्रविधि, व्यवस्थापन र श्रमसंस्कार सिकेका छन्। राज्यले तिनको सीप र लगानीलाई देश विकासमा जोड्ने दीर्घकालीन नीति बनाउनुपर्छ। प्रवासी नेपाली केवल वैदेशिक मुद्रा पठाउने स्रोत होइनन्; उनीहरू देशको अनुभव, सञ्जाल र सम्भावनाका दूत हुन्। उनीहरूको योगदानलाई सच्चा राष्ट्रिय रणनीतिमा रूपान्तरण गर्न सके नेपाल आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतिर अगाडि बढ्न सक्छ।

हाम्रो अर्को सुधारको दिशा मानसिकता परिवर्तन हो। हामी अझै नकारात्मकतामा रमाउँछौं—”यो देशबाट केही हुँदैन” भन्ने वाक्य हामी सबैले कहिल्यै न कहिल्यै दोहोर्‍याएका छौं। तर देश परिवर्तन गर्न पहिले त्यो मानसिकता तोड्नुपर्छ। हरेक नागरिकले सानो जिम्मेवारी पूरा गर्दा ठूलो परिवर्तन सम्भव हुन्छ। सडकमा फोहर नफाल्ने, कर समयमा तिर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नो ठानेर हेरचाह गर्ने—यी नै राष्ट्रिय चरित्रका साँचो प्रमाण हुन्।

हामीले नेपालको शक्ति बुझ्नुपर्छ। यो देशले विश्वभर श्रम, इमान र सहनशीलताको पहिचान कमाएको छ। नेपालीहरू जहाँ पुगे पनि आफ्नो मेहनत र विश्वसनीयताले सम्मान कमाउँछन्। त्यही मूल्य देशभित्र किन हरायो? कारण स्पष्ट छ—देशभित्र हामी प्रतिस्पर्धा र दलगत सोचमा बाँडियौं। यदि हामीले त्यही विश्वसनीयता, त्यही इमानदारी, त्यही परिश्रम स्वदेशमै प्रयोग गर्‍यौं भने नेपाल संसारका आत्मनिर्भर राष्ट्रमध्ये एक बन्न सक्छ।

हामीले युवालाई निराश होइन, प्रेरित गर्नुपर्छ। आजको युवा यदि निराश भयो भने भोलिको देश दिशाहीन हुन्छ। हरेक विद्यालय, विश्वविद्यालय र संस्थाले युवामा नेतृत्व, इमान र देशप्रेमको भावना जगाउनुपर्छ। उनीहरूलाई केवल रोजगारी होइन, जिम्मेवारीको मौका दिनुपर्छ। युवाको हातमा शक्ति छ, तर त्यो शक्ति प्रयोगको दिशा दिनु हाम्रो जिम्मेवारी हो।

हामीले हरेक तहमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता ल्याउनुपर्छ। स्थानीय सरकारदेखि केन्द्रसम्म, सार्वजनिक नीति बनाउनेदेखि कार्यान्वयन गर्नेहरूसम्म—सबैको काम जनताको अगाडि स्पष्ट हुनुपर्छ। जब नीति र कार्यान्वयनबीच पारदर्शिता आउँछ, तब जनताको विश्वास पुनः स्थापन हुन्छ।

अन्ततः हामीले देशप्रेमलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सिक्नुपर्छ। देशप्रेम भनेको केवल गान, झण्डा र नारामा सीमित हुन सक्दैन। देशप्रेम भनेको इमानदार कर तिर्नु हो, आफ्नो काममा निष्ठा राख्नु हो, जनताको हितका लागि आवाज उठाउनु हो, र देशको कानून पालना गर्नु हो। यही नै साँचो राष्ट्रप्रेम हो।

देशको निर्माण राजनीतिक घोषणाले होइन, नागरिकको चरित्रले हुन्छ। हामीले यदि हाम्रो सोच, व्यवहार र कर्म सुधार्यौं भने देश आपैंmले अघि बढ्छ। प्रत्येक नेपालीले आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिने हो भने—कोही शिक्षामा, कोही स्वास्थ्यमा, कोही कृषि वा प्रविधिमा—नेपाललाई नयाँ ऊँचाइमा पुर्‍याउन सकिन्छ।

देश हाम्रो सपना होइन, हाम्रो कर्मको प्रतिबिम्ब हो। हामी सबैले सानो–सानो परिवर्तन गर्न सके, ठूलो रूपान्तरण सम्भव छ। एक नागरिकको विवेक, एक शिक्षकको निष्ठा, एक युवाको प्रयास, एक नेताको इमान—यी नै नयाँ नेपालको ईँटा हुन्। हामीले आज बाटो नफेरेनौं भने इतिहासले क्षमा गर्ने छैन। तर हामीले आजै आत्मजागरणको शपथ लिएर अघि बढ्यौं भने—भोलिको नेपाल केवल समृद्ध होइन, सजग र न्यायपूर्ण पनि हुने छ ।